سبب شبهه ر . ك : منشأ شك سبب شك ر . ك : منشأ شك سبب وضع ر . ك : فايده وضع [ سببيت ] سببيت ( امارات ) ايجاد مصلحت ناشى از پيروى از اماره معتبر سببيت ، مقابل طريقيت بوده و به اين معنا است كه پيروى از اماره معتبر سبب ايجاد مصلحت در صورت مخالفت آن با واقع مىگردد ، چه ايجاد مصلحت در مؤداى اماره سببيت محض ) باشد و چه در سلوك اماره ( سببيت سلوكى ) ، و اين مصلحت ايجاد شده يا مساوى و يا بيشتر از مصلحت موجود در حكم واقعى فوت شده است ؛ بنابراين ، در صورت مخالفت اماره با واقع ، شارع حكمى ظاهرى مطابق مؤداى اماره در حق مكلف انشا نموده و مصلحت فوت شده را اين‌گونه جبران مىكند . البته بنا به سببيت سلوكى ، هيچ حكمى ايجاد نمىگردد و صرف سلوك و حركت طبق اماره ، مصلحت ايجاد مىكند . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 42 . محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 72 . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 6 ، ص 160 . ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 211 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 3 ، ص 524 . سببيت ( حكم ) اعتبار سبب بودن چيزى در فعليت حكم سببيت از اقسام احكام وضعى به شمار مىآيد و به معناى اعتبار سبب بودن چيزى براى فعليت حكم و تكليف است ، مثل دلوك و زوال شمس كه سبب وجوب نماز ظهر و فعليت يافتن آن بر مكلف است . اصوليون درباره اينكه مراد از سببيت ، علت تامه است يا مقتضى ، دو نظريه ارائه داده‌اند ، ولى نظر غالب اين است كه سبب همان علت تامه است . اگر سبب به معناى مقتضى باشد ، تعريف آن چنين خواهد بود : هرگاه مانعى در كار نباشد و شرايط نيز فراهم آيد از وجود آن وجود معلول لازم مىآيد ، مثل آتش كه سبب سوختن است . نكته : روشن است كه منظور از سببيت در عالم حكم و تكليف ، سببيت اعتبارى است نه تكوينى ، و به همين دليل كاربرد سبب در چنين جاهايى دقيق نيست ؛ براى مثال ، در بحث واجب مشروط ، زوال را شرط وجوب نماز ظهر ، و آن را در حكم علت يا جزء علت دانسته‌اند . « 1 » ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص ( 212 - 211 ) . فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 113 . مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 138 . سببيت اشعرى سببيت قيام اماره در حدوث مصلحت و جعل حكم واقعى طبق آن سببيت اشعرى ، مقابل سببيت معتزلى بوده و به اين معنا است كه قيام اماره سبب ايجاد مصلحت در مؤداى اماره مىگردد ، و چون همه مصلحت در قيام اماره وجود دارد و طبق آن ، حكم واقعى جعل مىشود ، پس احكام واقعى ، تابع آراى مجتهدان است . به بيان ديگر ، اشاعره مىگويند : خداوند در لوح محفوظ هيچ حكمى ندارد و جعل حكم از سوى خداوند ، تابع فتاوا و آراى مجتهدان است ؛ يعنى قيام اماره سبب حدوث مصلحت در جعل طبق مؤداى آن مىشود و به همين دليل ، اگر روزى رأى و فتواى مجتهد عوض شود ، حكم اللّه حكم واقعى هم تغيير مىيابد ، چون علت تامه و تمام موضوع براى جعل حكم ، فتواى مجتهد است ؛ بنابراين ، اگر رأى او تغيير كند ، موضوع هم تغيير يافته و با تبديل موضوع ، حكم نيز ضرورتا تغيير مىيابد . « 1 * » نكته : مسلك سببيت از مسالكى است كه براى تفسير چيستى مؤداى امارات ، طرح شده و طبق آن ، اماره جعل شده تا سبب تدارك و جبران مصلحت فوت شده واقعى در حق مكلف باشد . در بيان چگونگى سببيت در اين مسلك سه ديدگاه وجود دارد . « 2 » سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 472 . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 95 . محمدى ، على ، شرح رسائل ، ج 1 ، ص 172 و 179 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 3 ، ص 526 . انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص ( 45 - 43 ) . سببيت امامى سببيت قيام اماره در حدوث مصلحت در سلوك طبق اماره سببيت امامى - نظريه‌اى در باب سببيت امارات كه منسوب به بعضى از فقهاى اماميه مىباشد - از اقسام سببيت ( امارات ) بوده و به اين معنا است كه قيام اماره سبب ايجاد مصلحت در سلوك طبق اماره مىگردد و بر خلاف ديدگاه اشاعره و معتزله ، قيام اماره سبب ايجاد حكم واقعى نمىگردد و حكم واقعى در

--> ( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 230 . ( 1 * ) . محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 76 . ( 2 ) . حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 635 .